Szanowna Pani Doktor / Szanowny Panie Doktorze,

z radością i dumą informujemy, że „Psychiatria i Psychologia Kliniczna” („Journal of Psychiatry and Clinical Psychology”) została włączona do nowej (istniejącej od listopada 2015 roku) bazy danych Thomson Reuters z zakresu nauk ścisłych – Emerging Sources Citation Index (ESCI). Baza ta należy do systemu indeksów Web of Science™ i uwzględniane w niej tytuły poddawane są dalszej ewaluacji pod kątem umieszczenia w Science Citation Index Expanded™ (SCIE), Social Sciences Citation Index® (SSCI) oraz Arts & Humanities Citation Index® (AHCI). Jakość i zakres treści oferowanych przez Web of Science™ badaczom, autorom, wydawcom oraz instytucjom wyróżnia bazę ESCI spośród innych dostępnych. Nobilitacja „Psychiatrii i Psychologii Klinicznej” („Journal of Psychiatry and Clinical Psychology”) przez Thomson Reuters jest dowodem uznania dla potencjału czasopisma i dla zaangażowania Redakcji w dostarczanie środowisku medycznemu kluczowych i sprawdzonych informacji z dziedziny psychiatrii i psychologii klinicznej (evidence-based medicine).
 

W 2015 roku Thomson Reuters opublikował pierwszą edycję Emerging Sources Citation Index, która rozszerza świat publikacji obecnych w Web of Science™ o wartościowe, recenzowane prace o znaczeniu regionalnym oraz z zakresu rozwijających się dziedzin nauki. Dzięki ESCI w Web of Science™ będą również widoczne – nie tylko dla pracowników naukowych, ale też podmiotów finansujących, opiniotwórczych oraz oceniających badania naukowe – treści periodyków aspirujących i wartościowych, choć jeszcze nie tak znanych i popularnych jak „Molecular Psychiatry”, „American Journal of Psychiatry” czy „Journal of Affective Disorders”.

Czasopisma indeksowane w ESCI zostały ocenione przez kolegium redakcyjne Thomson Reuters jako spełniające warunki włączenia do tych prestiżowych zasobów. W procesie selekcji tytułów brane były pod uwagę stosowane przez czasopismo standardy publikacji, zawartość – jakość oferowanych treści oraz dane dotyczące cytowań w Web of Science™. Należy pamiętać, że jakkolwiek czasopisma uwzględniane w ESCI nie mają wyznaczonego Impact Factor (IF), to jednak przeszły wstępną ocenę edytorską i podlegają dalszemu procesowi kwalifikacji pod kątem włączenia do indeksów obejmujących tytuły z wyznaczonymi IF (SCIE oraz SSCI), a także innych repozytoriów Thomson Reuters. Mamy nadzieję, że obecność w ESCI, dzięki większej widoczności na arenie międzynarodowej, stanie się dla „Psychiatrii i Psychologii Klinicznej” („Journal of Psychiatry and Clinical Psychology”) istotnym etapem na drodze do uzyskania pierwszego IF.

Zachęcamy do nadsyłania wysokiej jakości prac – dzięki indeksowaniu w ESCI będą one szeroko dostępne dla specjalistów na całym świecie, co powinno przełożyć się na większą rozpoznawalność czasopisma i znaczącą poprawę cytowalności Państwa publikacji. ESCI oddaje do dyspozycji użytkownikom Web of Science™ zaawansowane narzędzia wyszukiwania ważnych dla nich treści naukowych. Baza jest częścią platformy Web of Science™ i wszyscy prenumeratorzy zyskują do niej dostęp za pośrednictwem posiadanych subskrypcji. Cieszymy się, że już niebawem będą w niej dostępne również prace opublikowane w „Psychiatrii i Psychologii Klinicznej” („Journal of Psychiatry and Clinical Psychology”) w bieżącym roku i w kolejnych latach (w założeniu indeks ma zawierać treści począwszy od roku 2015).

Obecnie w Polsce wolny dostęp do Web of Science™, na podstawie licencji krajowej Citation Connection w ramach dotowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego programu Wirtualna Biblioteka Nauki, posiadają jednostki naukowe – uczelnie wyższe, instytuty badawcze, jednostki naukowe PAN i inne jednostki organizacyjne. Studenci i pracownicy naukowi mogą korzystać z platformy na terenie bibliotek i uczelni naukowych, ponadto znaczna część bibliotek oferuje swoim użytkownikom możliwość zdalnego połączenia z licencjonowanymi bazami (dostęp z komputerów prywatnych za pośrednictwem serwera proxy). Więcej informacji na temat zasad udostępniania zasobów licencyjnych Wirtualnej Biblioteki Nauki można znaleźć na stronie: http://vls.icm.edu.pl/zasady/index.html#info.

Redakcja „Psychiatrii i Psychologii Klinicznej”
(„Journal of Psychiatry and Clinical Psychology”)

2016, Vol 16, No 2
Występowanie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej
Psychiatr Psychol Klin 2016, 16 (2), p. 61–67
DOI: 10.15557/PiPK.2016.0009
STRESZCZENIE

Cel pracy: Zbadano współwystępowanie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej (w fazie depresji, manii i w stanie remisji). Metoda: Badaniu zostało poddanych 70 chorych już wcześniej zdiagnozowanych i leczonych w kierunku choroby afektywnej dwubiegunowej. Z grupy wszystkich badanych wyodrębniono trzy podgrupy: badani będący w fazie maniakalnej, depresyjnej i remisji choroby afektywnej dwubiegunowej. Do oceny stanu chorobowego użyto skali depresji Hamiltona, skali manii Younga i skali zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego Yale-Brown. Wyniki: Stwierdzono istotną możliwość współwystępowania zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (28,6%) i zaburzeń o łagodniejszym przebiegu (obsessive-compulsive syndromes) (32,8%) w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej. Natręctwa występowały niezależnie od typu choroby afektywnej dwubiegunowej (I i II) i fazy chorobowej (depresja, mania, remisja), a wyniki w trzech badanych grupach były zbliżone. Intensywność objawów anankastycznych zależała zarówno od nasilenia objawów depresyjnych, jak i maniakalnych. Badani potwierdzili obecność natręctw w wywiadzie chorobowym, chociaż najczęściej nie były one zdiagnozowane i leczone. Wnioski: Natręctwa często współwystępują z chorobą afektywną dwubiegunową zarówno w fazach chorobowych, jak i w remisji. Stopień nasilenia zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej jest różny – od form łagodnych po skrajnie ciężkie. Prezentacja zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej zwiększa się zarówno z nasileniem objawów depresyjnych, jak i maniakalnych. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne mogą poprzedzić rozwój choroby afektywnej dwubiegunowej. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne nie są właściwie współdiagnozowane, a tym samym nie są leczone w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej.

Słowa kluczowe: zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, choroba afektywna dwubiegunowa, współwystępowanie
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Dynamika działania procesów uwagi i hamowania w obecności bodźców dystrakcyjnych u dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, autyzmem wysokofunkcjonującym i zaburzeniem opozycyjno-buntowniczym
Psychiatr Psychol Klin 2016, 16 (2), p. 68–80
DOI: 10.15557/PiPK.2016.0010
STRESZCZENIE

Cel: Celem podjętych badań było poszukiwanie specyfiki deficytów funkcjonowania uwagi i hamowania w trzech grupach klinicznych: zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, zaburzeniu opozycyjno-buntowniczym i autyzmie wysokofunkcjonującym w porównaniu z dziećmi typowo rozwijającymi się. Analizowano dynamikę wykonania zadań w kontekście efektu zmiennej czasu oraz obecności bodźców dystrakcyjnych. Materiał i metoda: Zbadano 108 dzieci w wieku 7;00–12;00 lat, w tym 21 z zaburzeniem opozycyjno-buntowniczym, 21 z autyzmem wysokofunkcjonującym, 19 z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi i 47 z grupy kontrolnej. Do oceny aspektów uwagi i hamowania zastosowano test MOXO-CPT. Wyniki: We wskaźnikach wykonania całego testu porównania parami grup klinicznych z dziećmi zdrowymi wykazały istotne różnice pomiędzy grupą kontrolną a dziećmi z zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi i zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, natomiast pomiędzy dziećmi zdrowymi a dziećmi z autyzmem nie stwierdzono różnic. Istnieje zróżnicowanie profili wykonań w zależności od grupy, czyli rodzaju zaburzenia oraz od etapu testu, czyli czasu i jakości dystraktora, ale zależy to od badanego aspektu uwagi i/lub hamowania. Wysokie podobieństwo funkcjonowania we wszystkich grupach klinicznych uzyskano w miarach poprawności reakcji, czyli podtrzymywaniu uwagi oraz szybkości poprawnej reakcji. Tendencja do bezcelowego reagowania i trudności w przestrzeganiu reguł pojawiły się tylko u dzieci z zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi. W grupie dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi impulsywność nasilała się z czasem, w autyzmie była zróżnicowana w czasie, a w grupie dzieci z zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi wykonanie było stabilne w czasie, ale gorsze niż w grupie kontrolnej. Wnioski: Grupy kliniczne różnią się istotnie w dynamice funkcjonowania uwagi i hamowania od dzieci typowo rozwijających się. Największe różnice pomiędzy grupami klinicznymi widoczne są we wskaźnikach hamowania.

Słowa kluczowe: ADHD, ODD, autyzm, uwaga, hamowanie
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Funkcje poznawcze a autoprzeciwciała u chorych na toczeń rumieniowaty układowy
Psychiatr Psychol Klin 2016, 16 (2), p. 81–85
DOI: 10.15557/PiPK.2016.0011
STRESZCZENIE

Wprowadzenie: Autoprzeciwciała mogą występować w przebiegu różnych chorób. W przypadku tocznia rumieniowatego układowego obecność określonych autoprzeciwciał stanowi jedno z kryteriów klasyfikacyjnych choroby. Celem pracy było wykazanie, czy obecność serologicznych markerów tocznia rumieniowatego układowego, tj. autoprzeciwciał anty-dsDNA, anty-Sm oraz przeciwciał antykardiolipinowych klasy IgM i IgG, jest związana z wynikami testów neuropsychologicznych, oceniających wybrane funkcje poznawcze u pacjentów bez objawów tocznia neuropsychiatrycznego i bez zespołu antyfosfolipidowego. Materiał i metody: Badaniem objęto 22 chorych na toczeń rumieniowaty układowy. W badaniu przeciwciał anty-dsDNA, anty-Sm i przeciwkardiolipinowych wykorzystano metodę immunoenzymatyczną. Do oceny neuropsychologicznej wybranych funkcji poznawczych użyto testu przełączania uwagi i czasu reakcji wyboru, w którym wyniki są wyrażone jako średnie opóźnienie; wykorzystano komputerowy zestaw Cambridge Neuropsychological Test Automated Battery (CANTAB). Wyniki: Wyniki testu przełączania uwagi u pacjentów z przeciwciałami anty-Sm były niższe, ale nie różniły się znacząco od tych uzyskanych przez pacjentów bez tych przeciwciał: 75,0 (73,12–88,12) vs 92,5 (85–95). Czas reakcji wyboru był istotnie dłuższy u chorych na toczeń rumieniowaty układowy z przeciwciałami anty-Sm w porównaniu z pacjentami bez tych przeciwciał: 614,9 (520,6–740,8) vs 476,7 (396,6–540) (p = 0,01). Nie wykazano istotnej różnicy w wynikach testu przełączania uwagi i czasu reakcji wyboru w zależności od występowania przeciwciał anty-dsDNA i przeciwciał przeciwkardiolipinowych klasy M i G. Wnioski: Przeciwciała anty-Sm wydają się przyczyniać do łańcucha patogenetycznego związanego z pogorszeniem wyników wybranych funkcji poznawczych u chorych na toczeń rumieniowaty układowy. Uzasadnione wydaje się przesiewowe zastosowanie badania neuropsychologicznego u chorych na toczeń rumieniowaty układowy z występującymi przeciwciałami anty-Sm.

Słowa kluczowe: toczeń rumieniowaty układowy, autoprzeciwciała, funkcje poznawcze
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Zagrożenia zdrowia i życia powiązane z agresywnym zachowaniem pacjentów ze zdiagnozowanym alkoholowym zespołem abstynencyjnym
Psychiatr Psychol Klin 2016, 16 (2), p. 86–90
DOI: 10.15557/PiPK.2016.0012
STRESZCZENIE

Alkoholowy zespół abstynencyjny jest jednym z najpoważniejszych zaburzeń wynikających z uzależnienia od alkoholu. Dodatkowo w trakcie jego przebiegu może dojść do powikłań z wystąpieniem halucynacji oraz pełnoobjawowym majaczeniem alkoholowym włącznie. Lekarze i ratownicy medyczni w kontaktach z takimi pacjentami często spotykają się z agresywnym zachowaniem. Celem pracy było zbadanie skali wspomnianego zjawiska oraz próba jego scharakteryzowania. Badania polegały na analizie kart chorobowych pacjentów z rozpoznanym, w chwili przyjęcia, alkoholowym zespołem abstynencyjnym. Z badań tych wynikało, że zachowania agresywne występowały w 25% przypadków. Najczęściej agresja była skierowana na otoczenie pacjenta i dotyczyła majaczenia alkoholowego. Wnioski: 1) Agresywne zachowanie jest dość poważnym problemem, występującym u co czwartego badanego pacjenta. Przyczyny tego stanu bywają różne, a członkowie załóg karetek pogotowia i lekarze oddziałów szpitalnych muszą być uważni i przygotowani na różnego rodzaju gwałtowne zachowania, skierowane nie tylko na personel, ale także na samego pacjenta. 2) Agresywne zachowanie było obserwowane zdecydowanie częściej w przypadku majaczenia alkoholowego. 3) Agresja pacjentów z alkoholowym zespołem abstynencyjnym skierowana jest w blisko ⅔ przypadków na otoczenie pacjenta.

Słowa kluczowe: alkohol, agresja, alkoholowy zespół abstynencyjny, delirium
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Stosowanie pregabaliny w leczeniu uogólnionych zaburzeń lękowych. Czy należy bać się wysokich dawek?
Psychiatr Psychol Klin 2016, 16 (2), p. 91–98
DOI: 10.15557/PiPK.2016.0013
STRESZCZENIE

Zaburzenie lękowe uogólnione jest przewlekłym zaburzeniem psychicznym, przebiegającym z okrasami zaostrzeń i popraw. W jego przebiegu pojawiają się objawy emocjonalne, poznawcze i fizjologiczne (somatyczne objawy lęku), zaburzające codzienne funkcjonowanie chorych w życiu osobistym i zawodowym. Osiowym objawem jest „lęk wolnopłynący”, który znacząco nasila się w różnych sytuacjach związanych z niepewnością. Podstawowy cel leczenia stanowi uzyskanie remisji. Wykorzystuje się zarówno metody niefarmakologiczne (np. psychoterapię behawioralno-poznawczą), jak i farmakoterapię. Lekami o najlepiej udowodnionej skuteczności w zaburzeniu lękowym uogólnionym, zalecanymi do stosowania w pierwszym rzucie, są inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny, inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny i noradrenaliny oraz pregabalina. W Polsce pregabalina, choć zarejestrowana, przez wiele lat była praktycznie nieobecna w receptariuszu psychiatrycznym – ze względu na wysoką cenę i brak refundacji we wskazaniu „zaburzenie lękowe uogólnione”. Obecnie ta sytuacja się zmieniła. Pregabalina to pochodna kwasu gamma-aminomasłowego, która nie wykazuje działania podobnego do tego kwasu. Substancja ta jest ligandem pomocniczej podjednostki (białko α2-δ) otwieranego przez zmianę napięcia błonowego kanału wapniowego, który występuje na zakończeniach presynaptycznych neuronów zlokalizowanych w mózgu i rdzeniu kręgowym. Łączenie się pregabaliny z podtypem 1 podjednostki α2-δ (α2-δ-1) odpowiada za działanie przeciwlękowe, modulujące impulsację bólową i działanie przeciwpadaczkowe. Istnieje oczywiście możliwość, że lek działa jeszcze w innym, nieznanym dotychczas mechanizmie, lecz na razie jednak żadne dostępne dane na to nie wskazują. W pracy zebrano i omówiono dostępne w piśmiennictwie dane dotyczące zastosowania pregabaliny w praktyce klinicznej, jej szerokie wskazania, profil bezpieczeństwa i zalecenia dotyczące dawkowania.

Słowa kluczowe: pregabalina, zaburzenie lękowe uogólnione, GAD
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Wortioksetyna – lek przeciwdepresyjny o wielofunkcyjnym mechanizmie działania
Psychiatr Psychol Klin 2016, 16 (2), p. 99–103
DOI: 10.15557/PiPK.2016.0014
STRESZCZENIE

Depresja pozostaje jedną z najbardziej inwalidyzujących chorób przewlekłych, a skuteczność dostępnych leków przeciwdepresyjnych jest ograniczona. Jedynie około ⅓ pacjentów uzyskuje remisję po zastosowaniu pierwszego leku; również około ⅓ chorych cechuje się lekoopornością, czyli nie uzyskuje poprawy mimo zastosowania różnych leków. Coraz większą uwagę zwraca się na dysfunkcje poznawcze (zaburzenia uwagi, pamięci i funkcji wykonawczych, wolniejsze tempo przetwarzania informacji), należące do kluczowych objawów w przebiegu depresji. Są one częste u pacjentów z depresją (do 94% wszystkich chorych w trakcie epizodu depresji oraz do 44% osób w fazie remisji) i znacząco wpływają na jakość życia. Wortioksetyna jest nowym lekiem przeciwdepresyjnym o wielofunkcyjnym mechanizmie działania, który obejmuje hamowanie transportera serotoniny, częściowy agonizm wobec receptorów 5-HT1A i 5-HT1B oraz antagonizm wobec receptorów 5-HT3A i 5-HT7. Wortioksetyna ma dobrze udokumentowaną skuteczność przeciwdepresyjną – w leczeniu zarówno krótko-, jak i długoterminowym. Najwięcej danych wskazuje na skuteczność leku stosowanego w dawce dobowej 10 mg i wyższej, przy czym dawka 10 mg ma podobną skuteczność jak 15 i 20 mg. Profil działań ubocznych wortioksetyny może być lepszy niż w przypadku innych leków przeciwdepresyjnych (głównie duloksetyny i wenlafaksyny). Uwagę zwraca korzystny wpływ wortioksetyny na zaburzenia poznawcze, który może być niezależny od jej działania przeciwdepresyjnego. Ponadto w porównaniu z innymi lekami przeciwdepresyjnymi wortioksetyna cechuje się dobrym profilem tolerancji w zakresie dysfunkcji seksualnych oraz nie wpływa istotnie na masę ciała i inne parametry metaboliczne.

Słowa kluczowe: depresja, wortioksetyna, dysfunkcje poznawcze
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Dietoterapia doustna u pacjentów z anoreksją
Psychiatr Psychol Klin 2016, 16 (2), p. 104–109
DOI: 10.15557/PiPK.2016.0015
STRESZCZENIE

Anorexia nervosa jest polietiologicznym specyficznym zaburzeniem odżywiania, którego objawy i powikłania mają charakter psychologiczny, społeczny i somatyczny. W leczeniu, obok psychoterapii i ewentualnej farmakoterapii, ważną rolę odgrywa prowadzona równolegle terapia żywieniowa. Zdaniem autorytetów w dziedzinie leczenia zaburzeń odżywiania w skład interdyscyplinarnego zespołu terapeutycznego powinien wchodzić wykwalifikowany dietetyk, odpowiedzialny za zaplanowanie, przeprowadzenie i kontrolowanie leczenia żywieniowego oraz reedukacji żywieniowej pacjentów i członków ich rodzin. Przebieg dietoterapii w omawianej jednostce chorobowej jest fazowy i zindywidualizowany, zmienia się wraz z poprawą stanu somatycznego i psychicznego osoby chorej. Prowadzenie dietoterapii wymaga uwzględnienia wielu czynników, takich jak aktualny stan kliniczny pacjenta, jego preferencje i postawy żywieniowe oraz – niezwykle istotna w anoreksji – motywacja chorego do współpracy w procesie terapeutycznym. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie roli i zadań leczenia żywieniowego w jadłowstręcie psychicznym, a także rozmiaru potencjalnych korzyści wynikających z wprowadzenia rzetelnej terapii żywieniowej. W pracy scharakteryzowano dietoterapię z uwzględnieniem etapu planowania diety doustnej, jak również zmian branych pod uwagę podczas przygotowywania jadłospisów na kolejnych etapach leczenia. Podano praktyczne wskazówki dla osób prowadzących dietoterapię, mogące usprawnić leczenie.

Słowa kluczowe: anoreksja, zaburzenia odżywiania, leczenie żywieniowe
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Niektóre aspekty zgody i kompetencja pacjentów do jej wyrażania
Psychiatr Psychol Klin 2016, 16 (2), p. 110–115
DOI: 10.15557/PiPK.2016.0016
STRESZCZENIE

Ważnym prawem pacjenta i podstawą działania lekarza jest zgoda pacjenta na interwencję medyczną, unormowana w polskich i międzynarodowych aktach prawnych. Brak zgody naraża lekarza na odpowiedzialność prawną; może on działać bez zgody pacjenta tylko w wyjątkowych sytuacjach wskazanych w ustawach. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego formułuje trzy przesłanki, które muszą być spełnione łącznie, by oświadczenie osoby z zaburzeniami psychicznymi o wyrażeniu zgody było skuteczne: 1) zgoda została wyrażona przez osobę, która niezależnie od stanu zdrowia psychicznego jest rzeczywiście zdolna do zrozumienia informacji zawartych w oświadczeniu; 2) wyrażenie zgody zostało poprzedzone przystępnym wyjaśnieniem przez lekarza wszystkich okoliczności, których oświadczenie dotyczy; 3) zgoda została wyrażona swobodnie. Autorzy analizują definicję i elementy zgody pacjenta z zaburzeniami psychicznymi. Wyjaśniają i rozróżniają pojęcia zgody świadomej, objaśnionej i swobodnie wyrażonej, a także poddają analizie poglądy dotyczące kompetencji pacjenta do podejmowania decyzji. Wskazują osoby kompetentne w sensie prawnym i faktycznym oraz osobę kompetentną w zakresie wyrażenia zgody wyłącznej na interwencję medyczną. Zwracają uwagę na trudności z oceną kompetencji do wyrażania zgody w przypadku osób o ograniczonej percepcji, z utrudnionym kontaktem ze światem zewnętrznym, chorych czy zaburzonych psychicznie oraz na potrzebę rozwiązania tego problemu. Przedstawiają kryteria kompetencji i sygnalizują ich braki w odniesieniu do polskiego i międzynarodowego prawa medycznego. Szczególną uwagę zwracają na narzędzia MacArthur Competence Assessment Tool, pozwalające na obiektywną ocenę kompetencji faktycznej pacjenta. Zawarte w nich instrukcje umożliwiają przygotowanie wywiadów oceniających dwa rodzaje kompetencji decyzyjnych: zdolność do podejmowania decyzji o udziale w leczeniu i zdolność do podejmowania decyzji o udziale w badaniu klinicznym. Rzetelność i trafność tych narzędzi potwierdzono w badaniach prowadzonych w licznych krajach i na wielu grupach chorych.

Słowa kluczowe: zgoda pacjenta z zaburzeniami psychicznymi, kompetencja pacjenta, kryteria kompetencji
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)