Choroba Alzheimera jest najczęstszą przyczyną otępienia i stanowi narastający globalny problem zdrowotny. Neuropatologicznie definiują ją zewnątrzkomórkowe złogi amyloidu beta oraz wewnątrzkomórkowe splątki neurofibrylarne zbudowane z hiperfosforylowanego białka tau. Wieloletnie badania wykazują jednak, że zmiany te nie tłumaczą w pełni złożoności klinicznej i biologicznej choroby. Produkty zaawansowanej glikacji, powstające w wyniku nieenzymatycznej glikacji i oksydacji białek, lipidów oraz kwasów nukleinowych, wyłoniły się jako istotne czynniki neurodegeneracji. Gromadzą się one stopniowo wraz z wiekiem, a ich powstawanie nasila się w warunkach hiperglikemii i stresu oksydacyjnego. Ich obecność wykazano zarówno w blaszkach starczych, jak i w splątkach neurofibrylarnych. Poprzez nieodwracalne modyfikacje długo żyjących białek produkty zaawansowanej glikacji zmieniają ich strukturę i funkcję enzymatyczną, sprzyjają agregacji amyloidu oraz predysponują białko tau do hiperfosforylacji. Co istotne, interakcja tych produktów z receptorem końcowych produktów zaawansowanej glikacji inicjuje kaskady nasilające stres oksydacyjny, stan zapalny, dysfunkcję mitochondriów i zaburzenia synaptyczne. Poza bezpośrednim wpływem na neurony produkty zaawansowanej glikacji łączą chorobę Alzheimera z chorobami współistniejącymi, takimi jak cukrzyca, schorzenia naczyniowe i przewlekła choroba nerek, które dodatkowo zwiększają ryzyko otępienia. Badania kliniczne wykazują podwyższone stężenia tych produktów w surowicy, płynie mózgowo-rdzeniowym oraz tkance mózgowej pacjentów z chorobą Alzheimera, co wskazuje na ich potencjał jako biomarkerów. Strategie terapeutyczne – obejmujące inhibitory produktów zaawansowanej glikacji, związki rozrywające mostki krzyżowe, antagonistów receptorów końcowych produktów zaawansowanej glikacji, antyoksydanty oraz interwencje dietetyczne – są obecnie przedmiotem badań, choć ich skuteczność kliniczna pozostaje ograniczona. Niniejszy przegląd podkreśla wieloaspektową rolę produktów zaawansowanej glikacji w patogenezie choroby Alzheimera, ich znaczenie kliniczne oraz kierunki dalszych badań w diagnostyce, profilaktyce i terapii.

choroba Alzheimera, receptory końcowych produktów zaawansowanej glikacji, amyloid beta, białko tau, produkty zaawansowanej glikacji