2013, Vol 13, No 4
Wprowadzenie tzw. specustawy dotyczącej kierowania groźnych przestępców do ośrodków terapii osobowości – kontekst społeczno-prawny
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2013, 13 (4), p. 217–224
STRESZCZENIE

Ustawa o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób to jeden z najbardziej krytykowanych w ostatnich miesiącach aktów prawnych. Liczne grono prawników oraz psychiatrów wskazuje, iż proponowane rozwiązania są sprzeczne ze standardami ochrony praw człowieka, które wiele lat temu zostały przyjęte przez Polskę. Podkreśla się ponadto, że przyjęcie ustawy otworzy drogę do wykorzystywania psychiatrii do celów politycznych. Z drugiej strony osoby broniące przywołaną ustawę twierdzą, że część osadzonych osób, z powodu doświadczania zaburzeń osobowości bądź zaburzeń preferencji seksualnych, zamierza powrócić do działań przestępczych, skierowanych często przeciwko życiu i zdrowiu dzieci. Należy wspomnieć, iż pod koniec lat 80. XX wieku podobne działania doprowadziły do orzeczenia kary śmierci wobec ww. osób. Co istotne, przez ponad 20 lat nie podejmowano tematu sytuacji więźniów, którym karę śmierci następnie zamieniono na karę 25 lat pozbawienia wolności. Czy prawdą jest zatem, iż omawiana ustawa łamie fundamentalne prawa i wolności człowieka? Czy istnieje realna obawa wykorzystywania przywołanego aktu prawnego do celów politycznych? Czy psychiatrzy mogą zostać zobowiązani do wykonywania zadań wyłącznie o politycznym charakterze? Czy obecnie nie ma innego rozwiązania zapewniającego poszanowanie bezpieczeństwa publicznego? W prezentowanym artykule odpowiedzi na powyższe pytania będą udzielane na podstawie analizy oficjalnych materiałów prawnych oraz medialnych informacji i komentarzy odnoszących się do omawianej ustawy.

Słowa kluczowe: psychiatria sądowa, przymus leczenia, prawa człowieka, prawa pacjenta, przymus bezpośredni
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Doznania psychotyczne a agresja u chorych na schizofrenię
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2013, 13 (4), p. 225–231
STRESZCZENIE

Cel: Niektórzy autorzy podają, że zachowania agresywne w schizofrenii mają źródła heterogenne – dla przykładu agresja może być działaniem impulsywnym, ale też rozmyślnym, mającym na celu zastraszanie innych; może być również związana z przeżyciami psychotycznymi, tj. urojeniami czy omamami. Celem pracy było zbadanie związków między doznaniami psychotycznymi a nasileniem wrogości i agresji u chorych na schizofrenię paranoidalną. Materiał i metoda: Zbadano 70 osób (35 mężczyzn i 35 kobiet) leczonych ambulatoryjnie z powodu schizofrenii paranoidalnej. Wykorzystano odpowiednie skale, podskale i wskaźniki polskiej wersji Minnesota Multiphasic Personality Inventory (MMPI). Wyniki: Na podstawie analizy korelacji i analizy czynnikowej stwierdzono istnienie licznych związków statystycznie istotnych między wynikami w skalach badających doznania psychotyczne oraz nasilenie wrogości i agresji. Wnioski: Wyniki przeprowadzonych badań potwierdzają występowanie wielu związków między doznaniami psychotycznymi a odczuwaną wrogością i agresją. Opierając się na objawach psychotycznych i wskaźnikach agresywności, stworzono pięć czynników: „psychotyzm”, „wrogość”, „agresja psychopatyczna”, „przewrażliwienie”, „idee prześladowcze”. Ważny dla odczuwanej wrogości i agresywności u chorych okazał się przeżywany niepokój o swoje zdrowie psychiczne z powodu poczucia nierzeczywistości tego, co się wokół dzieje, jak również z powodu poczucia obcości własnych myśli. Kolejnym istotnym czynnikiem okazało się poczucie bycia pokrzywdzonym przez życie, niezrozumianym przez innych oraz przekonanie, że ludzie mają żal do chorego i próbują mu szkodzić. Natomiast cechy, postawy i zachowania stanowiące przeciwieństwo zaburzeń paranoidalnych, tj. wiara w ludzi i optymistyczna postawa wobec nich, stanowią czynnik istotny dla hamowania agresji.

Słowa kluczowe: doznania psychotyczne, schizofrenia, wrogość, agresja, związki
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Strategie regulacji złości a obraz siebie u osób starszych
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2013, 13 (4), p. 232–238
STRESZCZENIE

Cel pracy: Zawężony pojęciowo obraz ludzi starszych bywa kojarzony dość jednoznacznie, tzn. są oni określani bądź jako osoby zgorzkniałe, gderliwe, tyranizujące swoich bliskich, nieradzące sobie z emocjami, bądź też jako aktywne, łagodne i życzliwe. Tymczasem, podobnie jak u ludzi z młodszych grup wiekowych, typologia seniorów jest nieco bardziej zróżnicowana, w tym także sposób regulacji doświadczanych przez nich emocji. Celem badań zaprezentowanych w niniejszym artykule było określenie specyfiki zarządzania złością oraz związku pomiędzy różnymi strategiami regulacji tej emocji a obrazem siebie u osób starszych. Opierając się na teorii Bentovima, regulację emocji rozumiano jako modulowanie, modyfikowanie, ukierunkowanie oraz kontrolę intensywnego pobudzenia i doświadczanego napięcia. Materiał i metody: W skład badanej grupy weszło 31 mężczyzn (grupa badawcza) i 39 kobiet (grupa kontrolna) powyżej 64. roku życia. Procedura badania miała charakter kwestionariuszowy i obejmowała samodzielne wykonanie przez badanych testów psychologicznych, w tym: Self-Expression and Control Scale – SECS (T. van Elderen i wsp.) oraz Testu Przymiotnikowego ACL (H.G. Gough, A.B. Heilbrun). Wyniki: Badane grupy różniły się znacząco w zakresie regulacji złości oraz obrazu siebie. Istnieją związki pomiędzy sposobami regulacji złości a posiadanym realnym obrazem siebie. Wnioski: Sposób regulacji złości ma znaczenie dla obrazu siebie osób starszych, a konstruktywne wyrażanie złości oraz efektywna kontrola tego procesu dają szansę optymalizacji jakości życia seniorów.

Słowa kluczowe: regulacja złości, emocje, radzenie sobie, obraz siebie, starość
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Rola wsparcia i poczucia koherencji w zmaganiu się ze schizofrenią
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2013, 13 (4), p. 239–249
STRESZCZENIE

Wstęp: Schizofrenia jest chorobą psychiczną. Przebieg zaburzenia i jego leczenie w znacznym stopniu zależą od samych chorych. Czynnikiem wpływającym na umiejętność pokonywania trudnych sytuacji związanych z chorobą oraz radzenia sobie ze stresem jest poczucie koherencji (SOC). Wyjaśnia ono związek wsparcia ze zdrowiem. Wysokie SOC daje wiarę w sens życia, jego uporządkowanie, przewidywalność, co sprawia, że chce się być zdrowym i sprawnie funkcjonować. Zasobem zewnętrznym mającym wpływ na stan zdrowia jest wsparcie społeczne. Celem pracy było określenie związku pomiędzy zapotrzebowaniem na wsparcie a poziomem poczucia koherencji, jako wykładnika skuteczności terapii schizofrenii. Materiał i metoda: Badania przeprowadzono na grupie 102 chorych hospitalizowanych z powodu schizofrenii na oddziale psychiatrycznym w Wojewódzkim Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych „Dziekanka” w Gnieźnie. Poczucie koherencji oceniono za pomocą kwestionariusza Antonovsky’ego SOC-29, a pomiar wsparcia społecznego skalą Kmiecik-Baran. Wyniki: Badani to osoby o przeciętnym poziomie poczucia koherencji i wsparcia społecznego. Najwyżej odczuwane było wsparcie emocjonalne otrzymywane od bliskich i personelu medycznego. Wraz ze zwiększaniem się poczucia koherencji wzrastały wyniki wsparcia. Wnioski: Określenie poziomu poczucia koherencji i otrzymywanego wsparcia przez chorych na schizofrenię pozwoli na ustalenie zapotrzebowania na wsparcie społeczne oraz dostosowanie jego rodzajów, co może mieć znaczący wpływ na lepsze funkcjonowanie społeczne pacjentów oraz skuteczniejsze radzenie sobie z następstwami choroby.

Słowa kluczowe: schizofrenia, wsparcie społeczne, poczucie koherencji (SOC), radzenie sobie ze stresem, akceptacja choroby
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Poczucie koherencji kobiet – ofiar przemocy domowej
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2013, 13 (4), p. 250–263
STRESZCZENIE

W artykule przedstawiono problematykę zmian osobowościowych obserwowanych u kobiet będących ofiarami długotrwałej przemocy domowej. W prezentowanych badaniach dowiedziono, że kobiety długotrwale doświadczające przemocy domowej charakteryzują się niskim poczuciem koherencji, co wyraża się w obniżonym poczuciu sensowności, zaradności i zrozumiałości w odniesieniu do własnej sytuacji życiowej. Badania empiryczne oparto na paradygmacie, zgodnie z którym poczucie koherencji jest podstawowym wymiarem osobowości mającym istotny wpływ na radzenie sobie w sytuacjach nowych, trudnych i niepewnych. Program badań obejmował 56 kobiet z województwa lubelskiego. Grupę eksperymentalną stanowiły kobiety, które były ofiarami przemocy domowej i korzystały z indywidualnego poradnictwa w Centrum Interwencji Kryzysowej. W skład grupy kontrolnej weszły kobiety, które w swoim życiu nie spotkały się z przemocą, a które pochodziły z tych samych środowisk co ofiary przemocy. Przedstawione w opracowaniu badania diagnostyczne, łącznie z danymi zawartymi w studium przypadku, ukazały kobiety – ofiary przemocy domowej jako osoby o niestabilnej samoocenie i niskim poczuciu koherencji. Obraz kobiet doświadczających przemocy domowej nakreślony zgodnie z założeniami koncepcji Antonovsky’ego wskazuje na brak zrozumiałości celów swojego postępowania u badanych oraz ich niskie poczucie sterowalności i sensowności w zakresie motywów działania. Ofiary przemocy mają także tendencję do postrzegania dostępnych zasobów osobistych, społecznych czy materialnych jako niewystarczających do tego, by sprostać wymogom, jakie stawiają konkretne sytuacje życiowe.

Słowa kluczowe: przemoc, ofiara przemocy, reakcje na przemoc, poczucie koherencji, osobowość
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Znaczenie społecznego uznania jako ofiary lub osoby ocalałej w przebiegu zaburzenia po stresie traumatycznym
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2013, 13 (4), p. 264–270
STRESZCZENIE

W obszarze stresu określanego jako traumatyczny (posttraumatic stress disorder, PTSD) i jego psychopatologicznych konsekwencji w ubiegłych trzydziestu latach nastąpił ogromny rozwój wiedzy. W obrębie bardzo obszernej literatury na temat PTSD można obserwować ewolucję w odniesieniu do wielu zagadnień. Zmiany wiązały się między innymi z ustaleniami dotyczącymi definicji „traumatycznego stresora”, poszczególnych objawów PTSD, wiedzy na temat rozpowszechnienia zdarzeń traumatycznych i diagnozy PTSD, czynników ryzyka, a także rezyliencji. Traumatyczne doświadczenie jest zazwyczaj uznawane za główną przyczynę, jednak badania dotyczące etiologii PTSD umożliwiły zidentyfikowanie szeregu biologicznych i psychospołecznych czynników, które przyczyniają się do rozwoju i utrzymywania się tego zaburzenia. W artykule przedstawiono koncepcję społecznego uznania jako ofiary lub osoby ocalałej Maerckera i Müller, którzy stworzyli Kwestionariusz Społecznego Uznania jako Ofiary lub Osoby Ocalałej (Social Acknowledgement as a Victim or Survivor Questionnaire, SAQ). Dokonano również przeglądu badań nad związkiem pomiędzy społecznym uznaniem a nasileniem objawów PTSD. Społeczne uznanie jest doświadczeniem przez osobę poszkodowaną pozytywnych reakcji ze strony społeczności versus reakcji obojętnych i wrogich. Koncepcja uwzględnia szeroki kontekst osoby poszkodowanej i jest jednym z elementów społeczno-interpersonalnego modelu PTSD Maerckera i Horn. Prezentowany model łączy podejścia skoncentrowane na potraumatycznych intrapersonalnych procesach z interpersonalną perspektywą. Reakcje jednostki są analizowane w kontekście trzech poziomów – indywidualnym, związanym z bliskimi relacjami oraz społeczno-kulturowym. Przedstawione badania pokazują, że wyższy poziom społecznego uznania wiąże się z mniejszym nasileniem objawów PTSD, jest również czynnikiem ułatwiającym potraumatyczną adaptację. Z kolei generalny brak społecznego uznania może być predyktorem symptomatologii PTSD i powinien być brany pod uwagę w pracy terapeutycznej z pacjentami, którzy doświadczyli traumy.

Słowa kluczowe: społeczne uznanie, PTSD, reakcja na stres, społeczno-interpersonalny model PTSD, potraumatyczna adaptacja
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Stan odżywienia oraz sposoby jego oceny u osób w podeszłym wieku i u chorych otępiałych
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2013, 13 (4), p. 271–277
STRESZCZENIE

Nieprawidłowy stan odżywienia (malnutrition) należy do najważniejszych problemów klinicznych w populacji ogólnej, a jeszcze większego znaczenia nabiera w populacjach szczególnych (dzieci, osoby w wieku podeszłym). Niestety, rozpowszechnienie nieprawidłowego stanu odżywienia zazwyczaj jest niedoszacowane, znaczenie często minimalizowane, a ocena pomijana w rutynowym badaniu chorych. Od niedawna zalecenia dotyczące konieczności badania stopnia odżywienia chorych hospitalizowanych obowiązują również w Polsce. Jedną ze szczególnych populacji zagrożonych wystąpieniem zaburzeń odżywienia jest grupa osób w wieku podeszłym. Wśród seniorów obserwuje się występowanie zjawiska niedoboru białka i energii (protein-energy malnutrition, PEM). Częste występowanie niedożywienia wśród seniorów wynika z wielu czynników ogólnych, ale również typowych dla wieku, zarówno biologicznych, jak i psychospołecznych. Jako wiodące wymieniane są: procesy starzenia organizmu, utrata apetytu, pogorszenie odczuwania smaku i/lub zapachu, zaburzenia wchłaniania, zaburzenia stomatologiczne i protetyczne, choroby przewodu pokarmowego, choroby ogólnoustrojowe, przyjmowane leki, deficyty zmysłów, zmieniony poziom aktywności własnej i społecznej, zmiany w preferencji pokarmów, stan materialny oraz stan psychiczny. Nieprawidłowy stan odżywienia dotyczy również chorych z otępieniem i skutkuje nasileniem objawów neuropsychiatrycznych (omamy, apatia, zaburzenia zachowania, zaburzenia snu), pogorszeniem rokowania, wzrostem ryzyka umieszczenia w placówce opiekuńczej, a w konsekwencji wzrostem śmiertelności. W tej sytuacji zasadniczą sprawą jest konieczność wykrycia osób nieprawidłowo odżywionych. Panel dostępnych metod diagnostycznych jest rozbudowany, począwszy od prostych narzędzi ankietowych, poprzez bardzo rozbudowane kwestionariusze, aż do metod z użyciem specjalistycznej i kosztownej aparatury (analiza bioimpedancji, densytometria podwójnej energii).

Słowa kluczowe: stan odżywiania, badanie przesiewowe, densytometria podwójnej energii (DXA), analiza bioimpedancji (BIA), otępienie
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Komentarz redakcyjny do artykułu A. Błachnio i A. Przepiórki pt.: Podejście psychologiczne w terapii jąkania
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2013, 13 (4), p. 278–279
STRESZCZENIE

W opublikowanej w 2. tegorocznym numerze „Psychiatrii i Psychologii Klinicznej” pracy przeglądowej pt.: Podejście psychologiczne w terapii jąkania Agata Błachnio i Aneta Przepiórka podjęły się trudnego zadania przedstawienia wieloaspektowych metod terapii osób jąkających się w ograniczonym z konieczności tekście. Może to tłumaczy pewne niedociągnięcia i przemilczenia, na które postanowiliśmy zareagować bardziej polemicznie niż krytycznie.

POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)