2014, Vol 14, No 2
Zaburzenia odżywiania – dylematy diagnozy
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 77–83
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0009
STRESZCZENIE

Celem badania było przedstawienie dylematów dotyczących diagnozy zaburzeń odżywiania się na przykładzie alternatywnego do kryteriów klinicznych podziału grupy dziewcząt z rozpoznaniem tych zaburzeń, uwzględniającego wyniki kwestionariuszy samooceny. Badaniem objęto 116 dziewcząt z rozpoznaniem któregoś z zaburzeń odżywiania się według DSM-IV, konsultowanych po raz pierwszy w latach 2002–2004 w ambulatorium Oddziału Klinicznego Psychiatrii Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie. Z uwagi na ograniczenia statystyczne modelu jedynie zmienne zależne, takie jak: samoocena obecności objawów depresyjnych (Kwestionariusz Depresji Becka, BDI), samoocena obecności problemów z odżywianiem się (Kwestionariusz Postaw wobec Odżywiania, EAT26), obraz siebie (Ja Społeczne Kwestionariusza Obrazu Siebie Offera, JaSpoł QSIA) i relacje rodzinne (skala Intymności Skali Rodziny Pochodzenia, INT FOS), zostały poddane analizie skupień metodą k-średnich. Przeprowadzone analizy doprowadziły do wyłonienia pięciu skupień niepokrywających się z podziałem na poszczególne diagnozy kliniczne. Wszystkie skupienia różnią się wynikami tworzących je skal kwestionariuszowych. Pierwsze skupienie okazało się charakteryzować osoby o niskim w swojej ocenie nasileniu występowania problemów z odżywianiem się i depresyjności oraz korzystnym obrazie swojego funkcjonowania społecznego i relacji rodzinnych. Zależność obserwowana w skupieniu 5. była odwrotna. Przeważająca liczba pacjentek w skupieniu 1. miała rozpoznaną anoreksję restrykcyjną, a w skupieniu 5. bulimię. Najbardziej odmienne od pozostałych okazało się skupienie 3. Pozytywnemu obrazowi siebie, relacji rodzinnych w badanych obszarach towarzyszyło duże nasilenie występowania problemów z odżywianiem się i niskie depresyjności w samoocenie. Otrzymane wyniki wskazują, iż podział kliniczny zaburzeń odżywania się proponowany w ICD i DSM nie jest jedynym możliwym. Inne sposoby porządkowania pacjentów nie tylko mogą być interesujące poznawczo, ale też mają pewną wartość kliniczną.

Słowa kluczowe: jadłowstręt, bulimia, eksploracja danych, analiza skupień metodą k-średnich, typy diagnoz
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Młody Polak po doświadczeniach wojennych. Siła transgeneracyjnej transmisji traumy
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 84–88
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0010
STRESZCZENIE

Mimo blisko 70 lat, które minęły od zakończenia działań wojennych, trauma indywidualna i kolektywna pozostawiona w Polakach przez okrucieństwa II wojny światowej wciąż pozostaje żywa. Badania skutków psychicznych, jakich doświadczyły osoby uwolnione z obozów koncentracyjnych, ocalałe z Holocaustu, rozpoczęli Antoni Kępiński i Stanisław Kłodziński. Ośrodek krakowski, pod kierunkiem Marii Orwid, kontynuował badania, a także rozpoczął opiekę terapeutyczną nad dziećmi ocalałych, nazwanymi potem „II pokoleniem”. Z obserwacji wynika, że urazy psychiczne doznane przez rodziców czy dziadków najczęściej były i nadal są objęte milczeniem. Młodsze pokolenia często nie znają wojennych losów swoich przodków. Izraelskie badania nad transgeneracyjną transmisją traumy (TTT) pokazują wyraźnie, że wśród potomstwa ocalałych z Holocaustu (offspring of Holocaust survivors, OHS) częściej niż w populacji ogólnej występują objawy depresyjne, lękowe oraz psychosomatyczne. Analizy funkcjonowania systemów rodzinnych dotkniętych traumą opisują patologiczne mechanizmy ich działania. Dotyczy to zwłaszcza zjawiska parentyfikacji oraz zaburzeń procesu indywiduacji–separacji, co powoduje traumatyzację kolejnych pokoleń. Nie bez znaczenia jest również kolektywna trauma Polaków, leżąca głównie w polu zainteresowań socjologów i psychologów społecznych. Autorzy w pracy przedstawiają rozważania na temat obecności cech traumy transgeneracyjnej wśród młodych Polaków („III pokolenie”).

Słowa kluczowe: PTSD, trauma transgeneracyjna, osobowość pourazowa, trauma wojenna, syndrom KZ, holocaust, parentyfikacja
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Włosy babci – trauma transgeneracyjna
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 89–94
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0011
STRESZCZENIE

Traumatyczne doświadczenia polskich rodzin z okresu II wojny światowej do dnia dzisiejszego rzutują na relacje i funkcjonowanie poszczególnych członków danego systemu. Dla osób wysiedlonych z Kresów Wschodnich, podobnie jak m.in. dla rdzennych mieszkańców Pomorza, dodatkowym utrudnieniem w radzeniu sobie z bolesnymi doświadczeniami była do niedawna konieczność zachowania milczenia, spowodowana początkowo strachem przed prześladowaniami w okresie stalinowskim, a następnie pozostawaniem Polski w strefie wpływów radzieckich. Żałoba po utracie bliskich, krzywda związana z przymusowymi wysiedleniami, utrata dorobku poprzednich pokoleń, a także prześladowania ze strony żołnierzy oraz władz radzieckich to krzywdy, o których nie można było rozmawiać nawet w gronie najbliższych. Głęboko skrywane, traumatyczne przeżycia dziadków ukształtowały rodziców i trwają nadal, odciskając swoje piętno na wnukach. W pracy została przedstawiona historia pacjentki prezentującej różnorodne objawy psychopatologiczne, które – jak się pierwotnie wydawało – rozwinęły się na skutek doświadczonej traumy seksualnej. Dopiero długotrwała praca psychoterapeutyczna, wzbogacona techniką genogramową, umożliwiła odkrycie przekazów transgeneracyjnych warunkujących określone funkcjonowanie pacjentki oraz budowanie przez nią specyficznych relacji międzyludzkich. Odnalezienie okrytych dotąd milczeniem historii rodzinnych pozwoliło pacjentce zapoczątkować proces prawdziwego zdrowienia. Umożliwiło jej nie tylko pracę nad osobistymi, traumatycznymi doświadczeniami, ale także odnalezienie się w roli wnuczki, córki, kobiety. Ponadto pozwoliło odnaleźć pacjentce swoje miejsce w drzewie genealogicznym – dotychczas czuła się osobą „bez korzeni”, jakby obcą, niepasującą i nieprzynależącą do systemu rodzinnego.

Słowa kluczowe: trauma transgeneracyjna, zespół stresu pourazowego, pokolenia powojenne, parentyfikacja, kazuistyka
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Kiedy specjalista z zakresu zdrowia psychicznego spotyka się z przemocą – rozpoznawanie i zgłaszanie krzywdzenia dziecka
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 95–99
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0012
STRESZCZENIE

Specjaliści pracujący z dziećmi i rodzinami z reguły nie mają wątpliwości, że dzieciom krzywdzonym w rodzinie należy pomagać. Ale między deklaracjami pomocy a praktyką istnieje przepaść. Krzywdzenie w rodzinie jest rozpoznawane i zgłaszane (systemom ochrony dzieci, sądom rodzinnym czy organom ścigania) stosunkowo rzadko. W Polsce – ekstremalnie rzadko. Wskaźniki oficjalnie odnotowanej przemocy wobec dzieci od lat utrzymują się na bardzo niskim poziomie. Tymczasem rozpoznanie krzywdzenia, które nie powoduje uruchomienia systemowego, skoordynowanego działania, a pomoc ogranicza się do wsparcia psychologicznego udzielanego maltretowanemu dziecku, nie przerywa krzywdzenia i nie może być skuteczne. Dziecko (niezależnie od wieku) nie potrafi skutecznie przeciwstawić się przemocy. Specjaliści z zakresu zdrowia psychicznego zbyt rzadko uwzględniają kwestię krzywdzenia wewnątrzrodzinnego w swojej pracy klinicznej. Diagnoza krzywdzenia nie jest łatwa. Wymaga specjalistycznej wiedzy, interpretacji faktów często z różnych obszarów – zachowania dziecka, jego dolegliwości somatycznych, problemów emocjonalnych, zachowań i wyjaśnień opiekuna. Standardowy wywiad psychiatryczny nie jest wystarczająco czułym narzędziem do identyfikacji krzywdzenia. W artykule omówiono najpoważniejsze trudności diagnostyczne. Porównano także powstający w Polsce system ochrony dziecka do modelu amerykańskiego, opartego na agencjach ochrony dziecka. W Polsce nie dokonał się jeszcze proces, który w krajach Zachodu miał miejsce w latach osiemdziesiątych XX wieku – wzrostu społecznej wrażliwości, zmiany patrzenia na zjawiska przemocy przez specjalistów i poważnego wzrostu wykrytych przypadków krzywdzenia.

Słowa kluczowe: przemoc wewnątrzrodzinna, system pomocy dziecku, diagnoza krzywdzenia, zgłaszanie przemocy
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Psychodermatologia – pogranicze dermatologii, psychiatrii i psychologii
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 100–105
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0013
STRESZCZENIE

Związki między psychiatrią a dermatologią są wielowymiarowe i rozpoczynają się już na wczesnych etapach rozwoju. Generalnie uważa się, że zaburzenia psychiczne wśród pacjentów dermatologicznych są wtórne do objawów skórnych, niemniej jednak w niektórych przypadkach mogą być problemem pierwotnym lub mogą mieć bezpośredni wpływ na przebieg zaburzeń skórnych. Wiadomo, że czynniki emocjonalne w istotny sposób wpływają na większość chorób dermatologicznych i istnieje korelacja między stresującymi wydarzeniami a zaostrzeniem objawów skórnych. Ważne jest, by rozpoznawać i leczyć współistniejące zaburzenia psychiczne u pacjentów dermatologicznych – ze względu na częstość ich występowania i wpływ na jakość życia chorych. Odrębnym, istotnym problemem psychodermatologicznym w populacji rozwojowej są zamierzone niesamobójcze samouszkodzenia skóry (non-suicidal self-injury, NSSI), dokonywane z reguły w celu redukcji napięcia psychicznego. Wczesne wykrycie zaburzenia przez dermatologa i właściwa interwencja psychiatryczna mogą skutecznie zapobiec narastaniu ryzyka samobójczego. Pacjent ze zmianami skórnymi wymaga holistycznego podejścia i wnikliwej, wielostronnej analizy. Choroby skóry mają ogromny wpływ na stan psychiczny, a ten wpływa na stan naszej skóry.

Słowa kluczowe: psychiatria, dermatologia, stres, jakość życia, ryzyko samobójstwa
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Badanie zachowań seksualnych dzieci i młodzieży – problemy etyczne i metodologiczne
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 106–111
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0014
STRESZCZENIE

W oryginalnych polskich opracowaniach dotyczących seksualności dzieci i młodzieży, a także w planowaniu badań z tego zakresu można zaobserwować istotne niedoskonałości metodologiczne i kwestie budzące kontrowersje etyczne, począwszy od „wrażliwości” tematyki, spotykającej się ze zróżnicowaną oceną społeczną, poprzez trudności w badaniach porównawczych (większość literatury pochodzi z anglojęzycznego obszaru kulturowego), specyfikę doboru populacji badanych (zawężonej nieomal zupełnie do ofiar molestowania seksualnego), na trudnościach w formułowaniu celów badawczych i sposobów ich realizacji bez narażania osób badanych na możliwe szkody skończywszy. Istotnymi ograniczeniami, ściśle związanymi z wymienionymi problemami etycznymi, są aspekty metodologiczne badań zachowań seksualnych dzieci i młodzieży – zarówno zdrowej, jak i z grup klinicznych. W pracy omówiono niedoskonałości różnych sposobów zbierania danych i metod badawczych (opisy przypadków – case studies, wywiady zbierane od dzieci i młodzieży dotyczące ich zachowań seksualnych, retrospektywne opisy własnych zachowań seksualnych z czasu dzieciństwa i adolescencji dokonywane przez młodych dorosłych, obserwacje zachowań seksualnych młodszych dzieci dokonywane przez rodziców i opiekunów, standaryzowane skale oceny zachowań, obserwacja bezpośrednia oraz samomonitorowanie i badania neuroobrazowe), a także związane z nimi korzyści. Wartości i ograniczenia tych metod przedstawione są w optyce aksjologicznej, na podstawie badań własnych dzieci z populacji klinicznej.

Słowa kluczowe: dzieci i młodzież, zachowania seksualne, metodologia badań, procedury badawcze, etyka
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Objawy autyzmu, zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi oraz innych zaburzeń neurorozwojowych jako przejaw zaburzonej neuroplastyczności
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 112–115
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0015
STRESZCZENIE

Zaburzenia obejmujące różny stopień behawioralnej dezorganizacji, nieprawidłowy rozwój funkcji poznawczych oraz deficyty w zakresie funkcjonowania społecznego zostały ujęte w klasyfikacji DSM-V (2013) jako grupa zaburzeń neurorozwojowych, w obrębie której znajdują się m.in. takie kategorie nozologiczne, jak upośledzenie umysłowe, zaburzenia ze spektrum autyzmu, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, specyficzne zaburzenia uczenia się, zaburzenia motoryczne oraz zaburzenia komunikacji. Objawy występują od początku okresu rozwojowego, często z różnym nasileniem, współistnieją ze sobą, a ich obraz kliniczny wraz z wiekiem może ulegać zmianom. Mimo intensywnych badań procesy i mechanizmy mózgowe, które leżą u podstaw deficytów poznawczych i behawioralnych, pozostają nadal niejasne. W ostatnich dekadach wskazuje się na możliwy udział zaburzonej neuroplastyczności w powstawaniu objawów zaburzeń neurorozwojowych. Według współczesnych koncepcji plastyczność jest tą właściwością układu nerwowego, która odpowiada za procesy uczenia się, zapamiętywania, samoregulacji oraz adaptacji do zmieniających się warunków środowiska. W rozwijającym się mózgu dynamiczne procesy związane z przebudową łączności neuronalnej są wynikiem wzajemnego oddziaływania czynników genetycznych i środowiskowych. Ostatnie dekady przyniosły wiele dowodów wskazujących na udział macierzy zewnątrzkomórkowej w procesach plastyczności synaptycznej układu nerwowego. Dwukierunkowy charakter plastyczności synaptycznej obejmuje dojrzewanie i eliminację połączeń synaptycznych. Proteoliza macierzy zewnątrzkomórkowej podczas wczesnego okresu rozwoju układu nerwowego wydaje się odgrywać kluczową rolę w proliferacji, migracji i różnicowaniu komórek nerwowych oraz tworzeniu sieci neuronalnych. Nieprawidłowa aktywność proteaz w obrębie macierzy zewnątrzkomórkowej hipotetycznie może zaburzać strukturę i funkcję sieci neuronalnych, prowadząc do ujawniania się dysfunkcji poznawczych i behawioralnych w zaburzeniach neurorozwojowych.

Słowa kluczowe: zaburzenia neurorozwojowe, neuroplastyczność, deficyty poznawcze, zachowania, dzieci
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Diagnoza funkcji wykonawczych u dzieci
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 116–121
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0016
STRESZCZENIE

Funkcje wykonawcze sprawiają, że możemy oprzeć się pokusie, pomyśleć przed działaniem czy pozostać w skupieniu. Ich trzonem są trzy składniki: hamowanie reakcji (odpowiadające za samokontrolę), elastyczność poznawcza (pozwalająca na wykonywanie kilku czynności naraz, kreatywne myślenie czy zmianę perspektywy) i pamięć operacyjna. Rozwój funkcji wykonawczych w ciągu życia człowieka i sposoby pomiaru są wciąż dyskusyjne, gdyż trudno zbadać którykolwiek z ich składników w odosobnieniu. Diagnostyka funkcji wykonawczych pierwotnie odnosiła się wyłącznie do dorosłych po urazach mózgu lub z zaburzeniami neurologicznymi, u dzieci jest stosowana stosunkowo niedługo, nie tylko w Polsce, ale i na świecie. Wynika to głównie z późnego rozwoju funkcji wykonawczych (do 25.–30. roku życia). Okres najbardziej intensywnych zmian w tym zakresie przypada na wiek przedszkolny. Większość narzędzi stosowanych do badania dzieci wcześniej była używana w grupie dorosłych, zmiany polegają głównie na elementach graficznych i wydłużonym czasie ekspozycji bodźców. Hamowanie reakcji bada się najczęściej za pomocą zadań komputerowych, takich jak test Stroopa czy zadanie z flankerami. Pomiar komputerowy nie jest konieczny tylko do zadania odraczania gratyfikacji. Pamięć operacyjna jest konstruktem najłatwiejszym do badania. Można użyć zadania polegającego na powtarzaniu cyfr wprost lub wspak ze skali Wechslera czy też zadania Klocki Corsiego. Najbardziej złożonym elementem jest elastyczność poznawcza, badana najczęściej za pomocą Dwuwymiarowego Testu Sortowania Kart lub dowolnej odmiany testu fluencji słownej. Ostatnie badania, pokazujące pozytywną korelację sukcesów szkolnych, zawodowych czy nawet zadowolenia z życia z wysokim poziomem funkcji wykonawczych w dzieciństwie, sprawiły, że pojawia się coraz więcej narzędzi badających ten konstrukt.

Słowa kluczowe: funkcje wykonawcze, pamięć robocza, elastyczność poznawcza, hamowanie reakcji, samoregulacja
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Terapia indywidualna i rodzinna w pracy z dziećmi z lękiem nocnym
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 122–126
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0017
STRESZCZENIE

W artykule została opisana terapia indywidualna i rodzinna, prowadzona w przypadku zgłaszanych przez rodziców zaburzeń snu u dzieci. Objawy dotyczyły dzieci w wieku 7–12 lat i polegały na trudnościach w zasypianiu bez fizycznej bliskości rodzica lub wybudzaniu się dziecka w nocy i odczuwaniu lęku oraz potrzeby bliskiej obecności rodzica. Prezentowany model psychoterapii został opracowany przez autorkę w oparciu o wieloletnią praktykę kliniczną. Terapia była prowadzona ambulatoryjnie: psychoterapia rodzinna w podejściu systemowym, natomiast terapia indywidualna dziecka – w podejściu behawioralno-poznawczym. Zarówno terapię indywidualną, jak i rodzinną prowadziła jedna terapeutka, co zgodnie z przyjętym założeniem, aby różne formy terapii realizowane były przez różnych terapeutów, może budzić kontrowersje. Autorka podaje powody uzasadniające prowadzenie psychoterapii dziecka i terapii rodzinnej przez jednego terapeutę, powołując się na wielopoziomowy integracyjny model terapii Larry’ego Feldmana. W wielopoziomowym modelu integracyjnym Feldman podkreśla, iż w problemach dziecięco-młodzieżowych szczególne znaczenie ma łączenie psychoterapii indywidualnej i terapii rodzinnej, zarówno w diagnostyce klinicznej, jak i w rozwiązywaniu problemów emocjonalnych, behawioralnych oraz interakcyjnych. Diagnostyczne rozmowy indywidualne wnoszą cenne informacje dotyczące obszarów intrapsychicznych, co umożliwia stawianie hipotez oraz ich weryfikowanie w procesie terapii indywidualnej. Natomiast konsultacyjno-diagnostyczne sesje rodzinne pozwalają na stawianie hipotez dotyczących relacji rodzinnych oraz ich udziału w rozwoju lub podtrzymywaniu problemów. Zdaniem autorki artykułu w pracy terapeutycznej z dziećmi i młodzieżą szczególnie cenne jest zwracanie uwagi zarówno na procesy intrapsychiczne, jak i interpersonalne, gdyż są one w okresie rozwojowym ze sobą ściśle powiązane, są też komplementarne i synergiczne.

Słowa kluczowe: lęk nocny, terapia rodzinna, terapia indywidualna, wielopoziomowy integracyjny model terapii, psychoterapia dzieci i młodzieży
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Czynniki ryzyka zaburzeń lękowych u dzieci
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 127–129
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0018
STRESZCZENIE

Traumatyczne wydarzenia w dzieciństwie usposabiają do późniejszych zaburzeń lękowych poprzez nadreaktywność osi stresu i nadmierne wydzielanie kortykoliberyny. Narażenie na takie wydarzenia skutkuje zmianami neurobiochemicznymi w mózgu, leżącymi u podłoża późniejszych zaburzeń lękowych, takich jak lęk napadowy i zespół stresu pourazowego. Wczesne doświadczenia traumatyczne zmieniają geny i zwiększają nadwrażliwość na stres. Leki serotoninergiczne mogą częściowo przywracać właściwe funkcjonowanie neurobiologiczne ośrodkowego układu nerwowego. Potwierdzono znaczącą rolę nieprawidłowego przywiązania we wczesnym okresie rozwojowym w ujawnianiu się zaburzeń lękowych w adolescencji. Częściej zaburzenia lękowe stwierdza się u dzieci, które mają stałe cechy zahamowania w temperamencie. Zachowanie zahamowane we wczesnym dzieciństwie jest predyktorem późniejszych zaburzeń lękowych. Do zaburzeń lękowych usposabiają pewne zachowania rodziców i środowisko rodzinne. Niewłaściwe interakcje rodzice – dziecko mogą sprzyjać ujawnieniu się zaburzeń lękowych. Znaczenie mają również czynniki genetyczne – dwukrotnie częściej zaburzenia lękowe notowane są u bliźniąt monozygotycznych niż u bliźniąt dwuzygotycznych. Istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń lękowych u osób, którzy mieli lub mają chorujących krewnych pierwszego stopnia. Zaburzenia lękowe często współwystępują z depresją.

Słowa kluczowe: zaburzenia lękowe, czynniki ryzyka, wrażliwość na lęk, wiek rozwojowy, genetyka, środowisko
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Kompleksowa opieka nad dzieckiem z zespołem stresu pourazowego
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 130–134
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0019
STRESZCZENIE

Podstawową cechą zespołu stresu pourazowego (posttraumatic stress disorder, PTSD) jest rozwój objawów charakterystycznych dla zespołu po ekspozycji na traumatyczne wydarzenie, które wzbudza strach, bezradność lub przerażenie, a u dzieci powoduje niezorganizowane lub pobudzone zachowanie. Objawy dzieli się na trzy kategorie: ponowne przeżywanie stresora, unikanie przypomnienia wydarzenia i emocjonalne odrętwienie oraz objawy pobudzenia. Zachorowanie na PTSD w dzieciństwie zwiększa ryzyko występowania wielu problemów w późniejszym okresie życia. Wiadomo, że najbardziej skuteczna jest psychoterapia odnosząca się wyraźnie do traumatycznych przeżyć dziecka, skuteczniejsza od niespecyficznych i nieukierunkowanych terapii w zwalczaniu objawów PTSD. Wśród metod psychoterapii najszersze zastosowanie ma zogniskowana na traumie terapia behawioralno-poznawcza. Pierwszym krokiem w postępowaniu psychoterapeutycznym jest pomoc dziecku w uzyskaniu poczucia kontroli i przywróceniu poczucia bezpieczeństwa. U starszych dzieci zyskanie poczucia kontroli obejmuje zdolność do wspominania traumy, odnoszenia się do niej, opowiadania o niej i rozważania jej bez poczucia przytłoczenia i bez dysocjacji. W uzyskiwaniu tych umiejętności mogą być pomocne trening relaksacyjny i leki. U młodszych dzieci opracowanie wydarzenia traumatycznego umożliwia zabawa. Ofiary przemocy domowej wymagają szczególnie długofalowej opieki psychologicznej i psychiatrycznej.

Słowa kluczowe: zaburzenie stresowe pourazowe, dzieci, trauma, leczenie, psychoterapia
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Dobre praktyki w psychiatrii dzieci i młodzieży. Zastosowanie „Otwartego Dialogu” w psychiatrii środowiskowej okresu rozwojowego – doświadczenia własne
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 135–139
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0020
STRESZCZENIE

Dzienny Ośrodek Psychiatrii i Zaburzeń Mowy dla Dzieci i Młodzieży (DOPDiM) we Wrocławiu jest jedną z pierwszych w Polsce placówek, w której strukturach działają zespoły psychiatrycznego leczenia środowiskowego dla dzieci i ich rodzin. Wobec niewystarczającej ilości rodzimych modeli opieki środowiskowej okresu rozwojowego zespół DOPDiM podjął w 2013 roku szkolenie w nowym podejściu, nazywanym „Otwartym Dialogiem” (Open Dialogue Approach, ODA), które jako metoda leczenia potwierdziło swoją skuteczność w krajach skandynawskich oraz w Niemczech. Twórcami ODA są prof. Jaakko Seikkula oraz dr Brigitte Alakare. Metoda ta wywodzi się z procesów reflektujących Toma Andersena oraz leczenia dostosowanego do potrzeb pacjenta prof. Yjrö Alanena. Zespoły mobilne DOPDiM w ramach funkcjonowania Poradni Leczenia Środowiskowego zaczęły wdrażać idee oraz rozwiązania organizacyjne ODA, adaptując je do uwarunkowań istniejącego już systemu opieki i leczenia. W artykule omówiono możliwości i ograniczenia związane z implementowaniem praktyk ODA w polskich realiach. Przedstawiono odniesienia do pierwszych doświadczeń związanych z realizacją autorskiego programu „Psychiatria środowiskowa dla dzieci i młodzieży – nowa jakość. Leczenie dostosowane do potrzeb pacjenta w oparciu o zasoby rodzinne i sieci społeczne”, finansowanego z budżetu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego.

Słowa kluczowe: Otwarty Dialog, psychiatria środowiskowa, dobre praktyki leczenia środowiskowego, sieci społeczne, leczenie ostrych epizodów psychotycznych
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Zaburzenia psychiczne oraz potrzeby terapeutyczne dzieci i młodzieży przebywających w placówkach opiekuńczo-wychowawczych (domach dziecka)
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 140–144
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0021
STRESZCZENIE

Dotychczas zrealizowane w Europie badania wskazują, że zaburzenia psychiczne występujące wśród dzieci przebywających w placówkach opiekuńczo-wychowawczych są ważnym problemem społecznym. W Wielkiej Brytanii 96% dzieci i młodzieży w wieku 13–17 lat przebywających w placówkach opiekuńczo-wychowawczych spełniało kryteria zaburzeń psychicznych. W Niemczech wśród dzieci i młodzieży w wieku 4–18 lat takich wychowanków było 59,9%. Celem badania epidemiologicznego zrealizowanego w Klinice Psychiatrii Wieku Rozwojowego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego było ustalenie rozpowszechnienia zaburzeń psychicznych wśród dzieci i młodzieży w wieku 11–18 lat przebywających w warszawskich socjalizacyjnych placówkach opiekuńczo- -wychowawczych (domach dziecka). Było to pierwsze polskie badanie epidemiologiczne przeprowadzone w tej populacji. Badanie składało się z dwóch etapów i wzięło w nim udział 141 dzieci z 11 placówek. Grupę referencyjną stanowiło 103 dzieci z warszawskich szkół. W I etapie wychowankowie wypełnili kwestionariusz dla młodzieży (YSR) z grupy kwestionariuszy CBCL (Child Behavior Checklist). W II etapie ci, których wyniki w poszczególnych skalach znajdowały się w obszarze wartości klinicznych kwestionariusza, w celu postawienia ostatecznej diagnozy psychiatrycznej zostali przebadani indywidualnie za pomocą półusktrukturyzowanego wywiadu diagnostycznego K-SADS-PL. Badania polskie ujawniły, że u ponad połowy wychowanków można rozpoznać zaburzenia psychiczne. Jest to istotna informacja, której nie można pominąć w dyskusji na temat właściwego systemu opieki psychiatrycznej i psychologicznej dla dzieci i młodzieży w Polsce. W pracy zostały zaprezentowane wyniki badania epidemiologicznego dotyczącego rozpowszechnienia zaburzeń psychicznych wśród dzieci i młodzieży przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych (domach dziecka). W dalszej części w oparciu o wnioski z badania przedstawiono potrzeby terapeutyczne wychowanków placówek oraz zarekomendowano możliwe sposoby zaspokajania tych potrzeb.

Słowa kluczowe: domy dziecka, YSR, K-SADS-PL, zaburzenia psychiczne dzieci i młodzieży, potrzeby
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Nowy pacjent, stare problemy? Kontekst diagnozowania uzależnienia od internetu
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 145–149
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0022
STRESZCZENIE

Pacjenci, ich rodziny i społeczeństwo coraz częściej „umawiają się”, żeby różnorodne problemowe funkcjonowanie adolescentów konceptualizować jako uzależnienie od internetu. W artykule umieszczono to zjawisko w kulturowym kontekście rosnącego wpływu mediów cyfrowych na procesy rozwojowe dojrzewających pokoleń, których przedstawiciele bywają określani jako „cyfrowi tubylcy”. Używanie internetu u tej grupy współdefiniuje sposób uczestniczenia w rodzinie, sposób budowania więzi z otoczeniem społecznym, sposób udziału w rytuałach codzienności oraz korzystania z psychoterapii. Pociąga to za sobą nowe wyzwania dla praktyków w zakresie tworzenia rzeczywistości terapeutycznej oraz definiowania „normalnego” korzystania z internetu. Artykuł stawia pytania o użyteczność „prostych” diagnoz, wywodzących się z języka terapii uzależnień, wcześniej adresowanego do uzależnień od substancji czy uzależnień behawioralnych. Co tak postawiona „diagnoza” wnosi do myślenia o problematyce pacjentów adolescencyjnych z trudnościami relacyjnymi, różnorodną psychopatologią, nieoptymalnym funkcjonowaniem w rodzinie? Czy nie jest nadmiernym uproszczeniem, niosącym ryzyko zbyt redukcjonistycznego spojrzenia na zjawiska złożone, wieloaspektowe, niejednoznaczne? Może przeciwnie, poszerza możliwości rozumienia tej trudnej grupy pacjentów i wyposaża praktyków w nowe narzędzia? Autorzy sygnalizują możliwości pogłębionego rozumienia uzależnienia od internetu płynące z uwzględniania myślenia systemowego, funkcji objawu nadużywania internetu w rodzinie, roli, jaką odgrywa w jej narracjach, miejsca, jakie zajmuje w jej dążeniach socjoekonomicznych.

Słowa kluczowe: uzależnienie od internetu, terapia rodzin, diagnoza systemowa, szkodliwe używanie, kontekst kulturowy
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Przebieg i znaczenie zajęć arteterapeutycznych dla dziewcząt cierpiących na jadłowstręt psychiczny, hospitalizowanych na oddziale psychiatrii dziecięcej. Doniesienie wstępne
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 150–155
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0023
STRESZCZENIE

Celem niniejszej pracy była obserwacja i ewaluacja dotychczasowego przebiegu badania nad rolą warsztatów arteterapeutycznych w procesie zdrowienia nastoletnich pacjentek cierpiących na jadłowstręt psychiczny. Od grudnia 2011 roku autorka pracy, psycholog z tytułem plastyka ceramika, prowadzi warsztaty arteterapii na oddziale psychiatrii wieku rozwojowego. Do czerwca 2013 roku w zajęciach wzięło udział 27 pacjentek, spośród których 15 spełniło kryteria włączające do badania. Dziewczęta są badane po przyjęciu na oddział oraz 6 miesięcy po zakończeniu leczenia za pomocą następujących narzędzi: EAT-26 (Eating Attitudes Test), EDI (Eating Disorder Inventory), YSR (Youth Self-Report) – jedno z narzędzi z grupy Child Behavior Checklist – oraz KBPK (Kwestionariusz do Badania Poczucia Kontroli). Dodatkowo po ukończeniu cyklu warsztatów arteterapeutycznych pacjentki są proszone o wypełnienie ankiet ewaluacyjnych. Ich dotychczasowe wyniki przedstawiono w załączeniu. Obserwacje zdobyte przez autorkę w przebiegu prowadzenia zajęć arteterapeutycznych oraz wnioski wypływające z ankiet ewaluacyjnych wskazują na zapotrzebowanie na tego typu formę terapii wśród osób hospitalizowanych z powodu jadłowstrętu psychicznego. Na obecnym etapie badań trudno wykazać pozytywny wpływ arteterapii na proces zdrowienia pacjentek. Autorka ma nadzieję, że analiza wyników uzyskanych od ostatecznej liczby badanych umożliwi rzetelną ocenę skuteczności arteterapii w leczeniu jadłowstrętu psychicznego.

Słowa kluczowe: jadłowstręt psychiczny, zaburzenia odżywiania, arteterapia, proces zdrowienia, ewaluacja
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Zaburzenia psychiczne u dzieci z rozpoznaną chorobą nowotworową
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 156–163
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0024
STRESZCZENIE

Leczenie w przypadku choroby nowotworowej to bardzo złożony, długotrwały proces, którego wynikiem może być zarówno wyzdrowienie, jak i nawrót choroby, a nawet śmierć. Rozpoznanie choroby nowotworowej u dziecka i leczenie onkologiczne wymaga psychicznej adaptacji i zrozumienia, zarówno przez pacjenta, jak i jego rodzinę, czym jest wykryta choroba i na czym polega leczenie. U dzieci z rozpoznaną chorobą nowotworową występują bardzo często psychiczny dystres i reakcje na stres. W wymiarze somatycznym choroba nowotworowa wiąże się z różnymi uciążliwymi dolegliwościami fizycznymi, a także skutkami toksycznego działania chemioterapii, częstymi bolesnymi nakłuciami lędźwiowymi i biopsją szpiku. Leczenie chemiczne i radiologiczne niesie ze sobą ryzyko pojawienia się dysfunkcji poznawczych, osłabienia pamięci krótkotrwałej i koncentracji uwagi, dysfunkcji sensomotorycznych, co może być źródłem trudności w procesie edukacji szkolnej. Natomiast w wymiarze psychicznym już sama diagnoza i leczenie wywołują wiele negatywnych emocji, w tym lęk, dysforię i depresję. Nie ulega wątpliwości, że cały proces terapeutyczny jest dla chorego wielkim wyzwaniem. Dzieci mają problemy z radzeniem sobie z trudną sytuacją, co może powodować poważne zaburzenia psychiczne. Do najczęstszych należą zaburzenia depresyjne i lękowe. Częstym zjawiskiem jest występowanie u dzieci objawów nerwicowych, takich jak gryzienie palców, mimowolne moczenie, skubanie ust i zahamowanie ruchowe. Wśród dzieci w trakcie terapii, kiedy ujawniają się niepożądane skutki leczenia, często o charakterze toksycznym dla organizmu, wzrasta ryzyko wystąpienia zaburzeń świadomości, a także zespołów psychoorganicznych. W toku rozważań wskażemy główne metody terapii dzieci z chorobą nowotworową, które powinny znaleźć się w programie terapeutycznym.

Słowa kluczowe: choroba nowotworowa, zaburzenia psychiczne, depresja, dziecko
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)
Obserwacja niemowląt jako źródło wiedzy o podstawach rozwoju osobowości
PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2014, 14 (2), p. 164–168
DOI: 10.15557/PiPK.2014.0025
STRESZCZENIE

W artykule przedstawiono obserwację niemowlęcia jako ważny element kształcenia psychoterapeutycznego. Obserwator uczestniczy w bardzo intymnej relacji matki i niemowlęcia. Ma możliwość śledzenia tworzącego się wzorca relacji matka – niemowlę. Autorka prowadzi rozważania dotyczące wpływu traumatycznych doświadczeń matki na tworzącą się jej relację z dzieckiem. Obserwator identyfikuje się z wewnętrznymi przeżyciami matki, które pozostają poza jej świadomym przeżyciem. Jego stan emocjonalnego zamrożenia w relacji ze straumatyzowaną matką niemowlęcia jest poddany refleksji w grupie superwizyjnej. Matka obserwowanego niemowlęcia chce mieć bardzo samodzielne niemowlę, które niczego się nie boi. Jest przekonana, że brak lęku ochroni dziecko przed psychicznym bólem. Przedstawiony przykład z praktyki klinicznej dotyczy trudności w skupianiu wzroku 6-miesięcznego niemowlęcia. Analiza relacji matki i dziecka pozwoliła na ujawnienie się traumatycznych przeżyć matki i jej lęku przed przywiązaniem się do dziecka. Matka nieświadomie dążyła do tego, aby niemowlę nie patrzyło na jej twarz. Chroniła je przed rozpaczą, widoczną w jej twarzy. Bała się, że pozwalając dziecku na przywiązanie się do niej, naraża je na psychiczny ból. Żałoba po zmarłym pierwszym dziecku zakłóciła jej relację z niemowlęciem, która była przeżywana jako zdrada zmarłego dziecka. Podstawową tezą artykułu jest konieczność zapewnienia wczesnej, okołoporodowej pomocy matkom, aby zakłócenia w relacji matka – niemowlę w sposób trwały nie zaburzały rozwoju dziecka i nie przysparzały cierpienia zarówno jemu, jak i matce.

Słowa kluczowe: obserwacja niemowlęcia, terapia diady matka – niemowlę, wzorzec relacji, lęk przed przywiązaniem, utrata
POBIERZ ARTYKUŁ (PDF)